Essays

Het protocollaire denken

Home - Columns - Politiek en maatschappij - Filosofie en psychologie - Wetenschap - Cursussen - Computer - Diversen | Printversie

(nautische historie zeiltijd - historie stoomtijd - zeilcursus - motorbootcursus - evolutieleer - evolutie mens - groepsgedrag)



(Underwood No.3 ©Schrijf.be copywriting)

Discussie
Een protocol is een voorgeschreven reeks handelingen, al dan niet met een verplicht(end) karakter.
Wie een protocol alleen naar de letter en niet naar de zin heeft doorlopen, heeft het oorspronkelijke
doel van de opstellers niet begrepen, namelijk het voorkómen van onnodige fouten en het verminderen
van de kosten door doublures en onnodige handelingen te vermijden. Een protocol stelt de gebruiker
vrij van enige verantwoordelijkheid zolang die zich maar aan de procedure houdt. Door faalangst en 
gemakzucht kan dan een zich geleidelijk ontwikkelend en daardoor niet altijd direct duidelijk dis-
functioneren van een enkel individu of van een hele gemeenschap ontstaan, wat zich uit in verlies van
betrokkenheid, lateraal denken en initiatief, als ook verlies van context en nuance, en verlies van
proportionaliteit bij de besluitvorming. De eveneens sterk door protocollen gestuurde media verhogen
de ontvankelijkheid voor dit disfunctioneren.


Waarnemingen in de gezondheidszorg
1. De gezondheidszorg wordt aangestuurd door een in hoge mate op protocollen rustende organisatie,
    en dan heb ik het niet over "papieren" afvinklijsten maar over de procedures die je als arts geacht
    wordt te volgen. Het door de jaren heen opgebouwde vertrouwen in deze procedurele trajecten kan
    echter gemakkelijk tot een kokerblik leiden, bij artsen en bij ziekenhuisbestuurders. Bovendien is de
    verleiding groot om terug te vallen op een passieve en risicomijdende uitoefening van de genees-
    kunde. Deze is immers vervat in procedures waarmee men door de jaren heen veel ervaring heeft
    opgebouwd en waarmee men zich afdoende ingedekt weet voor een kritische juridische en collegiale
    toetsing.
2. De medische hulp aan recent binnengekomen patiënten is doorgaans adequaat.
    Patiënten die de gangbare procedures doorlopen hebben, maar toch blijven zitten met chronische of
    onbegrepen klachten, worden echter al snel als uitbehandeld beschouwd. Zij zijn buiten de gebaan-
    de paden van het protocol geraakt en er gebeurt niet veel meer. Het onderzoek ligt in feite stil en
    wordt niet gemakkelijk weer vlotgetrokken.
3. In Nederlandse ziekenhuizen mag een balie-medewerker volgens het protocol een patiënt niet uit
    de rolstoel helpen. Daar moet hij daar een bevoegde, en dus duurdere, vakkracht voor oproepen.

Anders dan bij zijn voorouders leeft de moderne mens op een stressniveau dat zich kenmerkt door
een permanente karakter. 
De sociale hogedrukpan die wordt gegenereerd door bevolkingsdruk, migratie, hyper-informatie (tv en
internet), hypercommunicatie (Facebook en Twitter), continue bereikbaarheid (SmartPhone), hyper-
mobiliteit (auto en vliegtuig) en het abstracte karakter van veel dreigingen (werkloosheid, milieurampen,
drugs, georganiseerde misdaad en terrorisme) eist zijn tol. Wij staan in feite permanent in de sociale
overlevingsmodus.

Om die druk te verminderen hebben wij de neiging zo onzichtbaar mogelijk op te gaan in onze sociale
omgeving en dat doen wij door keurig in de pas te lopen met de opeenvolgende trends, door weg te
kijken als er een beroep op ons wordt gedaan en onder te duiken in passiviteit. Liever binnen de lijntjes
blijven dan voor de troepen uit te marcheren. Genoemde sociale ontwikkelingen verliepen te snel om
de stresstolerantie binnen bereik van het evolutionaire optimalisatie-mechanisme te houden. In zo'n
sociaal klimaat moeten protocollen wel gedijen.
(zie het essay Groepsgedrag, een erfenis uit ons verleden).

Veel mensen zien de wereld als een netwerk van protocollen met eenvoudige en eenduidige keuzen
terwijl de wereld in werkelijkheid toch echt buitengewoon complex is.
Zo  zijn wij in onze streken opgevoed met het idee dat democratie wil zeggen dat de meerderheid
bepaalt. Dus koppen tellen, vinkje zetten, klaar. Men ruilt betrokkenheid in voor de comfortabel aan-
voelende rechtlijnigheid van het heersende protocol, waardoor men niet wordt lastiggevallen door een
knagend geweten met betrekking tot het disproportionele lot van de buiten de boot vallende minder-
heid. Maar als een politicus zegt dat bij omgebogen beleid "slechts" vijf procent van de mensen er
substantieel op achteruit gaat, dan hebben wij het in Nederland wel over 800.000 burgers die er geen
boodschap aan hebben dat de kans tot een minderheid te behoren klein was. Statistiek dient alleen
beleid en heeft voor een individu geen enkele betekenis.
Het is zoals mijn zoon mij ooit treffend corrigeerde: "Pa, het gaat er in een democratie niet om wie de
meerderheid heeft, maar hoe de meerderheid met de belangen van zijn minderheden omgaat..."

Protocollen vind je overal en op elk niveau, dwingend voorgeschreven of slechts als kapstok dienend,
op schrift gesteld of opgenomen in het collectief geheugen en als veiligheidsprocedures aan boord
van vliegtuigen of als handleiding bij een ladenkastje van Ikea.
Op het eerste gezicht bieden protocollen louter voordelen. Zo maken zij bijvoorbeeld de gezondheids-
zorg en het wetenschappelijk onderzoek goedkoper doordat onnodig en dubbel onderzoek wordt ver-
meden. En zij verhogen de veiligheid doordat de kans op grove misgrepen en omissies afneemt.
Anderzijds maken protocollen onderzoekers en beleidsmakers lui. Protocollen remmen immers het
initiatief doordat men afleert lateraal en kritisch te denken, vooral als een protocol al zo lang ogen-
schijnlijk feilloos heeft gefunctioneerd. 
Bovendien zijn protocollen doorgaans ontworpen voor het filteren binnen de mainstream en zij zouden
voor die doelgroep contraproductief werken als zij de weinig voorkomende zijsporen zouden moeten
meewegen. Gevolg is dat minderheden of minderheidsstandpunten buiten de boot vallen waarmee
deze protocollen in strijd zijn met de fundamentele waarden van onze samenleving. Het volgen van
protocollen maakt de operateur blind voor de gevolgen van zijn beleid, reden waarom beleidsbepalende
protocollen niet bepaald bekend staan als de kampioenen van de proportionaliteit.
Zoals elk analytisch en beleidsbepalend systeem is ook een protocol gevoelig voor fouten. Behalve
fouten bij de toepassing ervan, is een protocol ook gevoelig voor fouten bij de invoer van data. Een nog
conservatieve schatting gaat uit van een foutmarge van 2% bij de invoer van data in het algemeen, en
er is weinig reden te betwijfelen dat dit ook voor protocollaire data geldt.

Op het vermeende voordeel van kostenbesparing valt overigens ook het nodige af te dingen. Proto-
collen genereren immers weer nieuwe protocollen doordat een protocollaire organisatie een gevoel
van beheersing suggereert dat vrijwel borg staat voor toename van de regelzucht. Bij zo'n door-
geschoten protocollaire organisatie daalt de efficiency en schieten de overheadkosten omhoog. Al die
protocollen genereren immers een hoop administratie voor medisch vaak kostbaar gespecialiseerd
personeel, en de uitvoering moet door eveneens vrij kostbaar medisch-administratief personeel ter
controle worden nagelopen.
Gevolg is dat in België, dat veel minder regelzucht kent, de overheadkosten van niet medisch manage-
ment en administratie in 2013 10% van de ziekenhuiskosten uitmaakten tegen in Nederland ruim de
helft.


Protocollen drukken de kosten en voorkomen veel onnodige fouten, maar wij moeten ervoor waken dat
zij het ontplooien van eigen initiatief en het nemen van verantwoordelijkheid niet in de weg staan en dat
er geen mensen tussen de raderen van de samenleving geraken omdat zij buiten het protocol vallen.
De kwaliteit van een samenleving kan in feite worden afgemeten aan de ruimte die men laat aan het
minderheidsbelang en aan twijfel, en dat staat haaks op de werking van protocollen.
Om het contact van de burger met de samenleving niet te verliezen moeten wij ervoor zorgen dat wij
weer vaker een mens zien dan een keuzemenu, ook al is dat beduidend duurder. Efficiency genereert
maar zelden levensgeluk.


Naar boven Meer essays


# menno kater - Het protocollaire denken
Advertenties