Printversie
Andere artikelen van deze auteur
Tot de ergste platitudes van deze tijd behoort zonder enige twijfel de veelgehoorde uitspraak "Als je
niets te verbergen hebt, hoef je ook niets te vrezen".
Laten wij daar nu eens een andere platitude tegenover zetten, en dan denk ik aan die beroemde
radiotoespraak van premier Colijn tot het Nederlandse volk:
"Ik verzoek den luisteraars om wanneer zij straks hunne legersteden opzoeken éven rustig te gaan
slapen als zij dat ook andere nachten doen. Er is voorshands nog geen enkele reden om werkelijk
ongerust te zijn."
De toespraak wordt algemeen gezien als een opmerkelijk staaltje van goedgelovigheid en incompe-
tentie, en zou daarmee een afdoende antwoord zijn op de eerste platitude, en bovendien van een-
zelfde niveau.
Maar niets is minder waar! Colijn hield zijn gewraakte toespraak niet zoals algemeen gedacht op de
vooravond van de Duitse inval, maar vier jaar eerder, op 11 maart 1936. En dat hij wel degelijk wist
waar hij het over had moge blijken uit de collectief uit het geheugen verdrongen passage van de-
zelfde radiotoespraak waarin hij de kans dat Nederland buiten een nieuwe oorlog zou blijven aan-
merkelijk lager inschatte dan in 1914.
En met deze correctie op de historische context is de toespraak plotseling geen platitude meer, maar
een voorbeeld van hoe angst ons geheugen en ons beoordelingsvermogen versluiert.
Colijn schatte de oorlogskansen in zijn toespraak wel degelijk goed in, evenals het risico op de korte
termijn, maar de luisteraar hoorde liever collectief wat hij horen wilde. En dat men naderhand vier jaar
verdonkeremaande om zich vrolijk te maken over Colijn - daarmee het eigen falen projecterend - zegt
ook veel over dit soort groepsgedrag.
En dat is de échte les die het gewraakte citaat ons leert, want ook nu zijn er genoeg politici en colum-
nisten die waarschuwen voor een naderende politiestaat, en ook nu hoort men liever dat het allemaal
zo'n vaart niet loopt - "Als je niets te verbergen hebt..."
Maar je kunt niet weten of je niets te verbergen zult hebben, omdat je niet weet waar de overheid of
derden straks mogelijk naar op zoek zullen zijn. En als de samenleving tegen die tijd gecorrumpeerd
blijkt te zijn, is het te laat.
Een democratie is immers een wonder van evenwichtskunst en laat zich nog het best vergelijken met
een "plank op zijn kant": Je moet erbij blijven, want éénmaal uit balans is er geen houden meer aan.
En laten wij vooral voorkomen dat wij onze eigen rechtsstraat opblazen, en - aangestuurd door
politieke, ambtelijke of commerciële motieven - uit hysterie of desinteresse al te lichtvaardig onze
burgerrechten opgeven voor de schijnveiligheid van een controlestaat.
Zie het essay De democratie als exportproduct.
Wat leest u daar nou, controlestaat? Als u meent dat ik daarmee te kort door de bocht ga, wordt het
toch tijd de gebeurtenissen van de laatste jaren eens tegen het licht te houden. Houdt uw oordeel
stand, als u de ingrepen in de rechtsstaat na 9/11 nog eens chronologisch en in samenhang de revue
laat passeren?
Onderstaand overzicht is gebaseerd op een artikel van Charles den Tex in de NRC van 02-09-08, en
het is 't beslist waard langer te circuleren dan een krantenartikel nu eenmaal door de waan van de dag
gegund is.
Kleurcode: Blauw - Besluiten (dus niet het tijdstip van de implementatie)
Rood - Voornemens
Zwart - Gebeurtenissen
▪2001 (het jaar van 9/11)
-Preventief fouilleren op wapenbezit voortaan toegestaan voor bepaalde aangewezen locaties.
-Afnemen van bloed en speeksel voor DNA-onderzoek toegestaan bij verdenking van een misdrijf
met een strafmaat van tenminste vier jaar.
-Internet providers moeten hun netwerken tapbaar maken worden. Mobiele telefonie ging hen voor
in 1994.
▪2002
-Vorderen van informatie door inlichtingen- en veiligheidsdiensten gemakkelijker gemaakt, door het
afhankelijk te laten zijn van het kenmerk "nationale veiligheid".
-Landelijke invoering kliklijn.
▪2003
-Opslag uit DNA-onderzoek afgeleide uiterlijke kenmerken, zoals ras en geslacht.
-Aankondiging ov-chipkaart, overloaded met reisgegevens als traject, in- en uitstapplaats, tijdstippen,
naam adres, postcode etc. (herhaaldelijk uitgesteld i.v.m. privacy-lekken).
-Nederland telt, na Italië, de meeste telefoontaps van Europa.
-VS krijgen van luchtvaartmaatschappijen toegang tot passagiersgegevens voor vluchten naar de VS.
▪2004
-Een vermoeden is, ook zonder verdenking, voldoende grond voor tappen, infiltratie en observatie.
-Opslag DNA-profielen van niet-veroordeelde verdachten (veroordeelden al sinds jaren '90).
-Telecombedrijven moeten justitie en veiligheidsdiensten toegang verlenen tot verkeersgegevens,
(locatie, duur en gebelde nummers). Net als internetproviders m.b.t. tot surfgedrag en klikgegevens.
-Voorbereiding terroristisch misdrijf ook strafbaar zonder concrete handelingen zoals aanschaf wapen
-Aantal DNA- profielen in drie jaar van 6.000 naar 24.000 gestegen.
-Vervanging streepjescodes op producten door op afstand leesbare RFID-chip (Radio Frequency
Identification) die koopgedrag registreert (komt ook in biometrisch paspoort en OV-kaart).
-Werkgevers leggen zwarte lijst aan van stelende of frauderende personeelsleden.
▪2005
-Algemene identificatieplicht vanaf 14 jaar.
-Registratie van afwijkend verkeersgedrag door "slimme" camera's op viaducten.
▪2006
-Gemeenten mogen camera's plaatsen in openbare ruimten.
-Ook privé-computernetwerken mogen worden getapt.
-Opsporingsambtenaren mogen behalve naam, adres en financiële gegevens nu ook gegevens als
godsdienst, levensovertuiging, ras en politieke gezindheid vorderen.
-AIVD mag gegevens opvragen bij telecombedrijven, financiële instellingen en vervoersbedrijven.
-Invoering biometrisch paspoort.
-Ruim 20% van de gemeenten maakt gebruik van cameratoezicht op straat.
▪2007
-Burgerservicenummer vervangt sofinummer en vergemakkelijkt de uitwisseling van persoonsgege-
vens tussen overheidsorganisaties (ministeries, ziekenhuizen, belastingdienst, incassobureau etc.)
-Voor politie toegankelijke centrale opslag telefoonnr's, adressen, e-mailadressen en IP-nummers.
-Elektronisch kinddossier waarin van alle kinderen tot 4 jaar een risicoprofiel met opvoedrisico's.
-Aankondiging rekeningrijden in 2011 met een chip die de gereden routen van de auto registreert.
▪2008
-Bewaarplicht van 12 mnd op bel-gegevens zoals bel-locatie (internetgegevens volgen in 2009).
-Europese centrale databank met biometrische gegevens ter identificatie van personen zonder pas.
-Opslag DNA-profiel van minderjarigen met een veroordeling voor een klein misdrijf.
-Kabinet steunt voorstel Europol m.b.t. terrorisme toegang te geven tot nationale politieregisters.
▪2009
-Uitstel elektronisch patiëntendossier met medische en farmaceutische gegevens op het internet.
-Burgernet in diverse gemeenten, telefonisch oproepbaar netwerk van burgers voor hulp bij opsporing
-Biometrisch paspoort gekraakt en gekopieerd.
Charles den Tex waarschuwt in zijn artikel voor de risico's die in de databanken besloten liggen, wan-
neer zij in onbevoegde, of zelfs criminele, handen mochten vallen.
Zodat er opeens spookafschrijvingen op uw bankrekening plaatsvinden, of zodat u beschuldigd wordt
van betrokkenheid bij een kinderpornoaffaire onder uw gestolen identiteit.
Het gaat volgens hem al lang niet meer om het verlies van privacy - volgens hem een gelopen race -,
maar om het risico van identiteitsfraude.
Met dat laatste ben ik het eens, maar omdat die het gevolg is van de aantasting van onze privacy en
omdat ik het vertik zoiets kostbaars als de rechtsstaat zomaar op te geven, kan ik het eerste deel van
de bewering niet onderschrijven. Natuurlijk moeten wij de data beveiligen, maar dat laat onverlet dat
je problemen in principe oplost door de oorzaak te bestrijden, en niet door alleen naar de symptomen
te kijken.
Bovendien dreigt er nog een heel ander gevaar. Een netwerk van gelinkte informatie maakt immers
het opstellen een beleidbepalend risicoprofiel zinvol, omdat het de mogelijkheid creëert alle geregis-
streerde burgers routinematig langs de virtuele meetlat te leggen. Gebeurt niet? Denk dan nog even
aan het elektronisch kinddossier.
Het is voor een overheid wel erg verleidelijk om louter op basis van een risicoprofiel, dus zonder enige
verdenking van een strafbaar feit, een oriënterend vóóronderzoek tegen een burger te beginnen. Of om
op basis van zo'n profiel burgers preventief uit te sluiten van voorzieningen of bevoegdheden.
En de schijnbare betrouwbaarheid van dergelijke systemen leidt gewoonlijk tot ambtelijke verblinding.
Zo herinner ik mij een klacht van een tandarts die door de zorgverzekeraar op basis van een behande-
laarsprofiel werd beschuldigd teveel kunstgebitten te declareren. De man werkte naast een bejaarden-
centrum...
Het geschetste beeld is vooral zo verontrustend door het gebrek aan controle en transparantie, waar-
door u geen inzage zult hebben in dit type besluitvorming of in het profiel waarop die besluitvorming is
gebaseerd, en waardoor u fouten in uw profiel niet zult kunnen aanvechten. Fouten door invoerfouten
(een nog conservatieve schatting van 2% aan ambtelijke fouten geeft toch al gauw een paar honderd-
duizend slachtoffers) of fouten ontstaan door bovengenoemde identiteits-fraude. En ziet u het gezicht
van de dienstdoende ambtenaar al voor u, als u onverhoopt tegen zo'n fout bent aangelopen of als u
zich tegen een eruit voortkomende beschuldiging moet verdedigen: "Meneer, computers maken geen
fouten"...
En dit betreft alleen nog maar het justitieel en ambtelijk apparaat, maar de overheid zit sinds het uit-
breken van de kredietcrisis ook in de bancaire- en verzekeringsbranche.
Aan al die verstrekte kredieten en garanties hangt een bijzonder prijskaartje, namelijk de installatie van
overheidscommissarissen met vetorecht. Dat geeft de overheid een ongekende macht in de bancaire -,
maar via deze ook in de bedrijfseconomie.
Het was nodig, zoals ook ingrijpende hervorming van ons financieel stelsel nodig is, maar zal de over-
heid zich weer uit haar machtsposities terugtrekken als de markt tot rust gekomen is?
Maar mogelijk bent u al die gemakkelijke kritiek zat, en vindt u dat ik dan ook maar eens met een
positieve bijdrage moet komen? Welnu...
1. Ik zou ervoor willen pleiten alle databanken, die niet op transparante en vrijwillige basis zijn samen-
gesteld, of waarvoor geen bestuurlijke noodzaak kan worden aangetoond, te vernietigen en de aan-
leg ervan te verbieden, en tevens om die links tussen databanken die te risicovol zijn te verbreken.
Ik begrijp ook wel dat wij niet meer in de jaren 50 leven en aangescherpte opsporingsbevoegdheden
zullen moeten toestaan, maar wij zijn in onze hysterie en in onze cynische onverschilligheid te ver
doorgeschoten. Vernietig overbodige informatie, en bij twijfel... ook vernietigen, want twijfel is onvol-
doende reden om burgerrechten aan te tasten.
Mocht de beveiliging van de resterende databanken falen, dan moet de beheerder civiel- en straf-
rechterlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld, ook voor eventuele immateriële schade.
En misschien ook een parlementaire enquête, niet om voor deze wildgroei een zondebok te vinden,
maar om de volgende generatie te leren hoe het niet moet.
En, oh ja, kan George Orwell niet verplicht op de eindexamen-boekenlijst?
2. Om in geval van een realistische terreurdreiging toch over voldoende slagkracht te kunnen be-
schikken zonder onze rechtsstaat blijvend aan te tasten, zouden wij voor een paradoxale oplossing
kunnen kiezen, en wel door de burgerrechten te redden door ze aan te tasten...
Wij zouden bij wet een gecontroleerde en tijdelijke opschorting van de burgerrechten met een
gegarandeerde terugkeer naar de rechtsstaat mogelijk kunnen maken. Zo'n gegarandeerd tijdelijke
uitzonderingstoestand is te verkiezen boven de huidige reactieve politiek met haar haastige, slordige
en vooral onomkeerbare ad hoc wetgeving.
Zo'n wet zou in mijn visie minimaal aan de volgende voorwaarden moeten voldoen.
▪Voor uitroepen van de uitzonderingstoestand is een 2/3 meerderheid van het parlement vereist.
▪Bij acute dreiging is een voorlopige proclamatie mogelijk, mits binnen 24 uur bij het parlement in
stemming gebracht.
▪Na afwijzing door het parlement is voor hernieuwde aanvraag geen voorlopige proclamatie toe-
gestaan.
▪De aanleiding en de doeleinden van de uitzonderingstoestand, als ook de extra bevoegdheden
van de overheid moeten nauwkeurig worden omschreven.
▪De looptijd, uitgedrukt in tijd of in bereikte doeleinden, moet worden vastgelegd met een maximum
van twee maanden.
▪Automatisch herstel van burgerrechten en rechtsstaat na expiratie van de uitzonderingstoestand.
▪Verlenging is alleen mogelijk door een telkens hernieuwd parlementsbesluit met 2/3 meerderheid.
3. Verminder de kans op identiteitsfraude voor uzelf, maar via u ook voor anderen, door uw antivirus-
software, firewall en operating system up-to-date te houden. En verder door nooit op internet per-
soonlijke en financiële informatie prijs te geven, hoe aantrekkelijk een aanbieding ook mag zijn, of
hoe alarmerend en dwingend een mededeling ook op uw scherm verschijnt.
Als u weet dat u de verleidingen van voordelige aanbiedingen niet kunt weerstaan of als u zich met
computers onzeker voelt en bang bent fouten te maken, is opheffen van uw creditcard een probaat
middel. Er zijn altijd andere manieren om te betalen, en anders moet u er gewoon vanaf zien. De
prijs van het risico is momenteel echt te hoog.
Elektronisch bankieren lijkt veilig, mits u een link naar de banksite op het bureaublad plaatst waar-
door u niet door een typefout op een frauduleuze nep-site kunt komen die bedrieglijk veel op de
echte lijkt. En reageer nooit op een mailtje dat van de bank lijkt te komen en waarin men u vraagt
welke informatie dan ook in te voeren.
Tenslotte een motto?
Wel, laten wij voorzichtiger zijn met het opgeven van rechten en met de opslag en het linken van
gegevens, kortom laten wij zuinig zijn op onze rechtsstaat.
Houd zicht op het doel bij het kiezen van de middelen, en denk aan die dichtregel van schilder en
dichter Lucebert - "Alles van waarde is weerloos".
Waaraan ik zou willen toevoegen dat weerbaarheid als doel in plaats van als middel, al wat van waarde
is juist vernietigt.
Naar boven
Meer essays
mennokater - Privacy of controlestaat?
